wszystkie mapy w jednym miejscu

Pokaz slajdów wymaga JavaScript.

Miasteczko w mieście. Stołczyn na mapach poznawczych

dr hab. Maciej Kowalewski

  1. Miasto w wyobraźni. Mapy poznawcze jako technika badawcza

Badanie z wykorzystaniem map poznawczych (nazywanych też mapami mentalnymi), w ujęciu najogólniejszym, polega na sporządzeniu przez respondentów lub na podstawie informacji od nich uzyskanych, obrazu postrzeganej i doświadczanej przestrzeni; otrzymane w ten sposób mapy stanowią wyobrażeniowe reprezentacje środowiska znanego człowiekowi (Bell i inni, 2004: 99). Mapa poznawcza jest – przynajmniej w części – odzwierciedleniem naszych planów zachowań sposobów funkcjonowania w środowisku. (Hauziński, Bańka, 2003).

Mapy wyobrażeniowe stanowią przedmiot zainteresowania wielu dyscyplin nauki: psychologii (środowiskowej), geografii (społecznej), antropologii (przestrzeni). W socjologii traktuje się je jako obraz wartości i ocen grupowych czy warstwowych oraz odzwierciedlenie praktyk przestrzennych społeczności zamieszkujących dany obszar. Badane wtedy są w istocie grupowe, czy też warstwowe wyobrażenia przestrzenne, zależne od cech statusowych: wieku, dochodu, zawodu, cyklu życia rodzinnego itp. Interesujący jest także społeczny proces konstruowania takich map, czy – inaczej to ujmując – proces „socjalizacji do przestrzeni”. Możliwe jest wreszcie wykorzystanie map poznawczych w celu zrekonstruowania reguł dotyczących społecznego wytwarzania przestrzeni poprzez badanie reguł wykluczania i włączania do map określonych obszarów miast (Bierwiaczonek, Nawrocki 2004).

Uwzględniając techniki tworzenia map, można wyróżnić:

  • mapy zbierane na podstawie opisów słownych (uzyskanych np. w wywiadach), następnie tworzone (rysowane) przez badacza;
  • rysowane przez respondentów (tak zwane mapy szkicowe) oraz uzyskiwane przez oznaczanie na istniejących mapach wartości lub preferencji.

Obie formy uzyskiwania map zastosował w klasycznych już dzisiaj badaniach Kevin Lynch (1960). Wykorzystanie rysowanych map miasta oraz wywiadów i standaryzowanych pytań do przechodniów (na przykład pytań o wskazanie o drogę, wskazanie miejsc charakterystycznych), pozwoliło Lynchowi zidentyfikować obrazowość i czytelność przestrzeni miejskiej. Zdaniem tegoż autora, mapy mają wpływ na strukturę doświadczenia środowiska zamieszkania i tym samym na charakter map mentalnych.

Biorąc pod uwagę sposób prezentacji mapy i zakres obrazowanej przestrzeni, można wskazać z kolei:

  • mapy sekwencyjne – obrazujące trasy przemieszczania się wraz z miejscami charakterystycznymi w przestrzeni;
  • mapy przestrzenne (powierzchniowe) – obrazujące sposób zorganizowania postrzeganej przestrzeni, przedstawione w formie klasycznej (tj. widzianej „z góry” mapy).

Szczególnym typem map poznawczych są mapy ewaluatywne (preferencyjne, oceniające), obrazujące oceny przestrzeni (na przykład według kryterium estetyki miejsca, czy poczucia bezpieczeństwa) (np. Nasar 1998) oraz preferencje przestrzenne (np. dotyczące wyboru miejsca zamieszkania). Choć w istniejących pracach mapy ewaluatywne różnią się między sobą technikami opracowania (włączając zastosowanie programów statystycznych i techniki GIS), ich cechą wspólną jest badanie waloryzacji przestrzeni. Najbardziej znaną odmianą są tzw. „mapy Goulda”, gdzie techniki statystyczne służą zagregowaniu ocen przestrzeni otrzymanych od respondentów, a następnie przedstawieniu ich na istniejących mapach administracyjnych. Badanie Petera Goulda dotyczyło preferencji hipotetycznego miejsca zamieszkania studentów i uczniów z różnych miast; ujawniło ono między innymi przewagę wyborów lokalnych, tj. obszarów w okolicy miejsca zamieszkania respondentów (Gould 1965; Gould, White, 1974). Z polskich prac wykorzystujących tę technikę warto wymienić prace Marii Lewickiej (2004a, 2004b). W analizie panelu porównawczego, przeprowadzanego w miastach: Warszawie, Krakowie, Budapeszcie i Lwowie, autorka uwzględniła: obszary wartościowane pozytywnie i negatywnie w tych miastach oraz obszary znaczące (objęte wskazaniami respondentów na mapie administracyjnej miasta). Maria Lewicka wskazuje na asymetrię centrów pozytywnych i negatywnych w badanych miastach oraz na wyraźną zależność między formami i zakresami postrzegania przestrzeni dzielnicy zamieszkania respondentów.

Istotną trudność w interpretowaniu uzyskanych map (wszystkich kategorii) sprawia niemożność oddzielenia własności map od umiejętności rysunkowych respondentów (Słodczyk 1982). W literaturze zwraca się ponadto uwagę na niekompletność, zniekształcanie i powiększanie obrazowanej przestrzeni (Bell i inni, 2004). Mimo istniejących ograniczeń, mapy poznawcze mają doniosłe znaczenie praktyczne. Można tu wskazać na zastosowania w skali mikro, gdzie stanowią na przykład element oceny posthabitacyjnej (POE). Uzyskany obraz wykorzystania przestrzeni lub tras przemieszczania się przyczynia się do poprawiania standardów związanych z projektowaniem funkcji budynków (Preiser i inni, 1988). W skali szerszej mapy mogą być wykorzystywane w procesie planowania miejskiego jako dane mierzące oczekiwania mieszkańców wobec określonych obszarów (Lynch 1960).

  1. Miasteczko w mieście. Stołczyn na mapach poznawczych

Dzielnice współczesnych polskich miast posiadają różnorodne oblicza. Punkty charakterystyczne miejskiej przestrzeni zmieniają się wraz z wymianą zabudowy i składu społecznego mieszkańców. Różnorodne typy dzielnic posiadają swoje wyróżniki: tzw. landmarki miejskiego centrum, starego śródmieścia lub nowej, rozrastającej się w zabudowie osiedli deweloperskich dzielnicy różnią się od siebie w sposób znaczący. Szczególnie interesujący jest przypadek dzielnic pozostających w pewien sposób na uboczu – takich, gdzie tempo zmian urbanistycznych jest wolniejsze, a odległość od centrum większa. To właśnie przypadek Stołczyna, miejsca względnie odizolowanego przestrzennie, różniącego się od pozostałych części miasta (mimo to mieszkańcy innych części Szczecina mają kłopot z poprawnym umiejscowieniem Stołczyna na mapie i odróżnieniem go od Skolwina, Golęcina, Gocławia czy Bukowa). Najistotniejsze czynniki wpływające na wizerunek i funkcjonowanie dzielnicy to jej wysokie położenie nad rzeką Odrą oraz łączącymi się z nią licznymi rozlewiskami, sąsiedztwo rozległych terenów przemysłowych i poprzemysłowe, a także tereny zielone. Na mapach, zwłaszcza rysowanych przez dzieci nie zróżnicowanie terenu jest zwykle najważniejsze, ale punkty charakterystyczne, trasy i granice. Tym właśnie elementom poświęcony jest niniejszy szkic socjologiczny.

W analizie uwzględniono łącznie 74 mapy, w tym 23 mapy na gotowych podkładach (tj. z wykorzystaniem istniejącej mapy dzielnicy).W materiale badawczym znalazło się 10 map, narysowanych przez badanych w nieustalonym wieku (praktycznie wszystkie były mapami kierowanymi do osób dorosłych, tj. z gotowymi podkładami). W pozostałych 64 których dające się wyodrębnić 5 grup wiekowych: dzieci najmłodszych (do 6 lat włącznie; 5 map), dzieci w wieku wczesnoszkolnym (7-10 lat; 13 map), w wieku 11-15 lat (30 map), w wieku 18-59 lat (9 map), w wieku 60 lat i więcej (7 map). Najmłodszy badany miał 5 lat, najstarszy – 81.

Już pobieżny przegląd wszystkich map wskazuje, że umieszczano na mapach instytucje typowe dla małej społeczności: kościół, sklep, przystanek, plac zabaw. Ten rodzaj zabudowy i społecznego urządzenia przestrzeni doskonale oddała na swoim rysunku Natalia (8 lat), która przedstawiła Stołczyn na planie koła. Nie znaczy to, że Stołczyn w opinii badanych postrzegany jest jednoznacznie jako wieś – na wielu mapach znalazły się obiekty i infrastruktura charakterystyczna dla zabudowy miejskiej. Szczególnie ciekawe wydają się tu szeregowe kamienice na ul. Dąbrówki, chętnie rysowane przez dzieci. Rysowano również wysokie domy, regularnie i gęsto rozmieszczone, z intensywnym ruchem kołowym, otoczeniem przemysłowym i komunikacyjnym, których nie sposób przecież znaleźć w krajobrazie wiejskim. Park, blok, stacja kolejowa, zakłady przemysłowe, „wartownia” – to punkty nieodłączne stołczyńskiej przestrzeni.. Jednak to kościół pw. Niepokalanego Serca NMP, z charakterystyczną (choć nie zawsze dającą się zaprezentować na rysunkach) drewnianą wieżą, zasługuje w świetle zebranych map na miano dzielnicowego landmarku. Rysowany przez dzieci i młodzież (na niektórych rysunkach przypomina bardziej dom parafialny, zawsze jednak towarzyszy mu znak krzyża) jest nie tylko częścią sfery sacrum (reprezentowaną na mapach również przez cmentarz), ale i znakiem rozpoznawczym dzielnicy. Kościół, rysowany zwykle „na górze kartki” zamyka na mapach granicę Stołczyna od północy. Wskazanie południowej granicy przez badanych już nie było takie jednoznaczne najczęściej jednak „na dole kartki” pojawiał się sklep Społem. Obie regularności złamał jeden z piętnastolatków – na jego/jej mapie południową granicę stanowi linia kolejowa i rzeka Odra, północną – punkt „Słodka dziurka”.

Mapy rysowane przez młodszych i starszych mieszkańców w oczywisty sposób różnią się od siebie. Dzieci rysują dom własny i domy przyjaciół, drogę z domu do szkoły, świetlicę, boisko szkolne, plac zabaw. I takie miejsca pojawiły się na stołczyńskich mapach. Dorośli z kolei starają się odwzorować miejsca najbardziej charakterystyczne, nie tylko ze względu na ich wygląd czy położenie, ale także ze względu na funkcję, jakie pełnią, ich miejsce w historii dzielnicy. Pamięć wieloletnich mieszkańców dzielnicy obejmuje przecież także miejsca już nieistniejące (lub nie działające, zdewastowane), które w latach świetności prosperowały znakomicie, lub wpisały się w dzieje miasta. Z tego m. in. względu starsi mieszkańcy Szczecina potrafią wskazać, gdzie mieścił się lokal Kaskada lub Komitet Wojewódzki. W przypadku Stołczyna takim obiektem jest stara huta, zrośnięta nie tylko przestrzennie z życiem dzielnicy. Nowe instytucje pokazywane na mapach to z kolei ośrodek Caritas, „dom sióstr”. Co ciekawe, na mapie zaznaczano także (opatrując rzecz stosownym podpisem) „nowe bloki”, co jak można rozumieć związane jest z ich odrębną formą architektoniczną, jak i napływem nowych mieszkańców.

Opisane powyżej elementy odróżniające Stołczyn w świadomości badanych od pozostałych części miasta, najpełniej dają się dostrzec w kulturowym wymiarze wyobrażeń dzielnicy. Zamieszkiwanie we względnie odrębnej części dużego miasta jest podstawą do powstania socjoepistemicznych podstaw więzi społecznej o charakterze enklawowym, czyli takiej, która zasadza się na mniej lub bardziej rozpowszechnionym poczuciu odrębności mieszkańców dzielnicy.

Enklawa, jako względnie odrębna przestrzeń życia społecznego, może być wyróżniana z otoczenia przy pomocy kryteriów odnoszących się do przestrzeni fizycznej, architektury, systemu komunikacji, jak również w odniesieniu do kryteriów demograficznych, ekonomicznych oraz społeczno – kulturowych. Wydzielenie takie może zostać dokonane przez zewnętrznych obserwatorów, lecz wydaje się, że istotą enklawowości jest, i potwierdzają to także analizowane mapy, poczucie odrębności funkcjonujące na gruncie świadomości społecznej uczestników enklawy. Paradoksalnie, to oddalenie sprawia, że Stołczyn (mimo oczywistych niedostatków i zaniedbań infrastrukturalnych) oparł się wielu niekorzystnym tendencjom urbanistycznym i zachował swój niepowtarzalny klimat. Ta dzielnica czeka jeszcze na swoje odkrycie!

 

Bibliografia

Bell P. A., Greene T. C., Fisher J. D., Baum A. (2004), Psychologia środowiskowa, GWP, Gdańsk

Bierwiaczonek K., Nawrocki T. (2004), W cieniu Wojaczka: przestrzeń miejska Mikołowa w oczach jego mieszkańców [w:] Majer A., Starosta P. (red.), Wokół socjologii przestrzeni, wyd UŁ, Łódź, s. 120-145

Czarnecki B., Siemiński W. (2004), Kształtowanie bezpiecznej przestrzeni publicznej,

Difin, Warszawa

Gould P., White R. (1974), Mental Maps, Pelican Books, Glasgow

Hauziński A., Bańka A. (2003), Percepcja bezpieczeństwa środowiskowego w przestrzeni zurbanizowanej zagrożonej przestępczością [w:] A. Bańka (red.), Zachowanie, Środowisko, Architektura /Behavior, Environment & Architecture, nr 2 (2003), wyd. Stowarzyszenie Psychologia i Architektura, Poznań, s. 57-78

Jałowiecki B., Szczepański M. S. (2002), Miasto i przestrzeń w perspektywie socjologicznej, Scholar, Warszawa

Lewicka M. (2004a), Identyfikacja z miejscem zamieszkania mieszkańców Warszawy: determinanty i konsekwencje [w:] Grzelak J., Zarycki T. (red.), Społeczna mapa Warszawy. Interdyscyplinarne studium metropolii warszawskiej, Scholar, Warszawa, s. 273-316

Lewicka M. (2004b), Ewaluatywna mapa Warszawy: Warszawa na tle innych miast [w:] Grzelak J., Zarycki T. (red.), Społeczna mapa Warszawy. Interdyscyplinarne studium metropolii warszawskiej, Scholar, Warszawa, s. 316-339

Lynch K. (1990), The Image of the City, MIT Press, Cambridge (MA)

Nasar J. L. (1998), The Evaluative Image of the City, Sage Pub., Thousand Oaks (CA)

Preiser W., Rabinowitz H., White E., (eds.) (1988), Post Occupancy Evaluation, Van Nostrand Reinhold, New York

Słodczyk J., (1984), Mapy mentalne i ich zastosowanie w badaniach geograficznych [w:] „Czasopismo Geograficzne”, 1(55), s. 73-87